Bhagavad Gita Chapter 10 Verse 34 — Vibhuti Yoga

Sanskrit

मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् | कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ||१०-३४||

Transliteration

mṛtyuḥ sarvaharaścāhamudbhavaśca bhaviṣyatām . kīrtiḥ śrīrvākca nārīṇāṃ smṛtirmedhā dhṛtiḥ kṣamā ||10-34||

Hindi Meaning

।।10.34।। मैं सर्वभक्षक मृत्यु और भविष्य में होने वालों की उत्पत्ति का कारण हूँ; स्त्रियों में कीर्ति, श्री, वाक (वाणी), स्मृति, मेधा, धृति और क्षमा हूँ।।

English Meaning

I am all-devouring death, and I am the generating principle of all that is yet to be. Among women I am fame, fortune, fine speech, memory, intelligence, steadfastness and patience.

Commentary

As soon as a man is born, he dies at every moment. Thus death is devouring every living entity at every moment, but the last stroke is called death itself. That death is Kṛṣṇa. As for future development, all living entities undergo six basic changes. They are born, they grow, they remain for some time, they reproduce, they dwindle, and finally they vanish. Of these changes, the first is deliverance from the womb, and that is Kṛṣṇa. The first generation is the beginning of all future activities. The seven opulences listed – fame, fortune, fine speech, memory, intelligence, steadfastness and patience – are considered feminine. If a person possesses all of them or some of them he becomes glorious. If a man is famous as a righteous man, that makes him glorious. Sanskrit is a perfect language and is therefore very glorious. If after studying one can remember a subject matter, he is gifted with a good memory, or smṛti. And the ability not only to read many books on different subject matters but to understand them and apply them when necessary is intelligence ( medhā ), another opulence. The ability to overcome unsteadiness is called firmness or steadfastness ( dhṛti ). And when one is fully qualified yet is humble and gentle, and when one is able to keep his balance both in sorrow and in the ecstasy of joy, he has the opulence called patience ( kṣamā ).

Hinglish Commentary

Jab ek aadmi paida hota hai, tab wo har pal mar raha hota hai. Aisa lagta hai jaise maut har ek jeev ko har pal kha rahi hai, lekin jo aakhri pal hai, usse hum maut kehte hain. Aur wo maut hai Kṛṣṇa. Aane wale samay mein, sabhi jeev chhe maulik parivartan se guzarte hain. Pehle wo paida hote hain, fir bade hote hain, kuch samay tak rehte hain, phir utpaad karte hain, dheere dheere kamzor hote hain, aur aakhirkar gaayab ho jaate hain. In parivartanon mein, pehla hai garbh se mukti, aur ye Kṛṣṇa hai. Pehli peedhi sabhi aane wale karyon ka prarambh hai. Jo saat samriddhiyan hain – prasiddhi, dhan, achhi bhasha, yaadash, buddhi, dhairya aur sabr – inhe stri ke roop mein dekha jaata hai. Agar kisi vyakti ke paas inmein se sab ya kuch bhi hai, to wo mahan ban jaata hai. Agar koi vyakti dharmik vyakti ke roop mein prasiddh hai, to ye uski mahanta ko aur badhaata hai. Sanskrit ek perfect bhasha hai aur isliye ye bahut mahan hai. Agar koi vyakti padhai karne ke baad kisi vishay ko yaad rakh sakta hai, to uska yaadash achha hai, yaani smṛti. Aur agar wo sirf bahut saari kitabhein padhne hi nahi, balki unhe samajhne aur zarurat padne par istemal karne ki kshamata rakhta hai, to ye buddhi (medhā) hai, ek aur samriddhi. Jo vyakti asamarthta ko paar kar sakta hai, usse dhairya (dhṛti) kehte hain. Aur jab koi vyakti poori tarah se yogya hota hai lekin fir bhi vinamr aur naram rehta hai, aur jab wo dukh aur sukh dono mein apna santulan bana sakta hai, to uske paas sabr (kṣamā) ki samriddhi hoti hai.

Chinmaya Commentary

मैं सर्वभक्षक मृत्यु हूँ समानता की समर्थक मृत्यु शासक के राजदण्ड और मुकुट को भी भिक्षु के भिक्षापात्र और दण्ड के स्तर तक ले आती है। प्रत्येक प्राणी केवल अपने जीवन काल में अनेक वस्तुओं और व्यक्तियों के संबंधों के द्वारा अपना एक भिन्न अस्तित्व बनाये रखता है। मृत्यु के पश्चात् विद्वान और मूढ़ पुण्यात्मा और पापात्मा बलवान और दुर्बल शासक और शासित ये सब धूलि में मिल जाते हैं एक समानरूप बन जाते हैं जिनमें किसी प्रकार का भेद नहीं किया जा सकता।भविष्य में होने वालों का मैं उत्पत्ति कारण हूँ परमात्मा केवल सर्वभक्षक ही नहीं सृष्टिकर्ता भी है। हम देख चुके हैं कि वस्तुत एक अवस्था के नाश के बिना अन्य अवस्था का जन्म नहीं हो सकता है। किसी पक्ष को ही देखना माने जीवन का एकांगी दर्शन करना ही हैं। वस्तु के नाश से शून्यता नहीं शेष रहती वरन् अन्य वस्तु की उत्पत्ति होती है। समुद्र में उठती लहरों को अलगअलग देंखे ंतो सदा नाश ही होता दिखाई देगा परन्तु एक के लय के साथ ही समुद्र में कितनी ही लहरें उत्पन्न होती रहती हैं जिसका हमे ध्यान भी नहीं रहता है।इस सम्पूर्ण विवेचन का बल इसी पर है कि अनन्त परमात्मा अपने में ही रचना और संहार की क्रीड़ा निरन्तर कर रहा है जिस क्रीड़ा को हम विश्व कहते हैं।मैं स्त्रियों में कीर्ति श्री वाक् स्मृति मेधा धृति और क्षमा हूँ ये सात देवताओं की स्त्रियां और स्त्रीवाचक नाम गुण के रूप में भी प्रसिद्ध हंै इसलिए दोनों प्रकार से ही ये भगवान् की विभूतियां है दार्शनिक दृष्टिकोण से इस कथन का अर्थ सब आलोचनाओं के परे है। यहाँ यह नहीं कहा गया है कि इन गुणों से सम्पन्न पुरुष दिव्य है। तात्पर्य यह है कि जिस किसी पुरुष में जिसका भूतकाल का जीवन कैसा भी हो जब कभी इनमें से किसी गुण के दर्शन होते हैं तब हम उसके माध्यम से ईश्वर की विभूति के स्पष्ट दर्शन कर सकते हैं। गुण के प्रत्यारोपण की भाषा में भगवान् कहते हैं स्त्रियों में मैं कीर्ति श्री आदि गुण हूँ।अपने परिचय को और अधिक स्पष्ट करने के लिए अगले श्लोक में भगवान् श्रीकृष्ण चार और दृष्टान्त देते हैं