Bhagavad Gita Chapter 13 Verse 30 — Ksetra Ksetrajna Vibhaga Yoga

Sanskrit

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः | यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ||१३-३०||

Transliteration

prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ . yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati ||13-30||

Hindi Meaning

।।13.30।। जो पुरुष समस्त कर्मों को सर्वश: प्रकृति द्वारा ही किये गये देखता है तथा आत्मा को अकर्ता देखता है, वही (वास्तव में) देखता है।।

English Meaning

One who can see that all activities are performed by the body, which is created of material nature, and sees that the self does nothing, actually sees.

Commentary

This body is made by material nature under the direction of the Supersoul, and whatever activities are going on in respect to one’s body are not his doing. Whatever one is supposed to do, either for happiness or for distress, one is forced to do because of the bodily constitution. The self, however, is outside all these bodily activities. This body is given according to one’s past desires. To fulfill desires, one is given the body, with which he acts accordingly. Practically speaking, the body is a machine, designed by the Supreme Lord, to fulfill desires. Because of desires, one is put into difficult circumstances to suffer or to enjoy. This transcendental vision of the living entity, when developed, makes one separate from bodily activities. One who has such a vision is an actual seer.

Hinglish Commentary

Yeh sharir prakriti ke dwara banaya gaya hai, jo Supersoul ke nirdesh par chalta hai, aur jo bhi kaam is sharir se sambandhit hote hain, woh asal mein hamare nahi hote. Jo bhi hum karte hain, khushi ya dukh ke liye, woh sab hamare sharirik constitution ki wajah se hota hai. Lekin asli atma, yeh sab sharirik gatividhiyon se pare hai. Yeh sharir humein hamare pichle icchaon ke anusar diya gaya hai. Apni icchaon ko pura karne ke liye, humein yeh sharir diya gaya hai, jiske saath hum kaam karte hain. Aam taur par, yeh sharir ek machine hai, jo Supreme Lord ne hamari icchaon ko pura karne ke liye design kiya hai. Icchaon ki wajah se, hum mushkil paristhitiyon mein padte hain, ya to dukh bhugatne ke liye ya khushi ka anubhav karne ke liye. Jab ek vyakti is transcendental drishti ko vikasit karta hai, toh woh sharirik gatividhiyon se alag ho jata hai. Aisa vyakti hi asal mein dekhne wala hota hai.

Chinmaya Commentary

विभिन्न मोटर कम्पनियों के द्वारा निर्मित विभिन्न अश्वशक्ति की असंख्य कारों में से प्रत्येक वाहन का कार्य सम्पादन विशिष्ट होता है। इससे हम यह नहीं कह सकते कि इन कारों में प्रयुक्त पेट्रोल विभिन्न क्षमताओं का है। बल्ब अनेक हैं परन्तु विद्युत् तो एक ही है। ये दृष्टान्त इस श्लोक में व्यक्त किये गये आत्मैकत्व के सिद्धान्त को भली भाँति स्पष्ट करते हैं।सब कर्म आत्मा की केवल उपस्थिति में प्रकृति से उत्पन्न उपाधियों के द्वारा ही किये जाते हैं। अब विभिन्न व्यक्तियों के कर्मों में जो भेद है वह उनके विभिन्न शुभाशुभ संस्कारों और इच्छाओं के कारण है आत्मा के कारण नहीं। केवल क्षेत्र या क्षेत्रज्ञ में कोई कर्म नहीं होते हैं।आत्मा अकर्ता है कर्म करने के लिये शरीरादि कारणों की और मन में इच्छा की आवश्यकता होती है परन्तु आत्मा सर्वव्यापी निराकार और सर्व उपाधि रहित होने से उसमें कोई कर्म ही नहीं हो सकते तो फिर वह कर्ता कैसे हो सकता है आत्मा के अकर्तृत्व के विषय में अन्य कारण भी आगे प्रस्तुत किये जायेंगे।जो प्रकृति की क्रियाओं में आत्मा को अकर्ता जानता है वही पुरुष वास्तव में तत्त्व को देखता है। उपाधियों के अभाव में समस्त जीवों के गुणों और कर्मों की विलक्षणता का अभाव होकर केवल परमात्मा ही स्वस्वरूप में अवस्थित रह जाता है।पुन ज्ञानी पुरुष के सम्यक् दर्शन को दूसरे शब्दों में बताते हुये कहते हैं