Bhagavad Gita Chapter 18 Verse 29 — Moksha Sanyasa Yoga
Sanskrit
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु | प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ||१८-२९||
Transliteration
buddherbhedaṃ dhṛteścaiva guṇatastrividhaṃ śṛṇu . procyamānamaśeṣeṇa pṛthaktvena dhanañjaya ||18-29||
Hindi Meaning
।।18.29।। हे धनंजय ! मेरे द्वारा अशेषत: और पृथकत: कहे जाने वाले, गुणों के कारण उत्पन्न हुए बुद्धि और धृति के त्रिविध भेद को सुनो।।
English Meaning
O winner of wealth, now please listen as I tell you in detail of the different kinds of understanding and determination, according to the three modes of material nature.
Commentary
Now after explaining knowledge, the object of knowledge, and the knower, in three different divisions according to the modes of material nature, the Lord is explaining the intelligence and determination of the worker in the same way.
Hinglish Commentary
Ab jab Bhagwan ne gyaan, gyaan ka vishay, aur gyaan lene wale ke baare mein teen alag-alag bhaagon mein samjhaya hai, toh ab wo kaam karne wale ki buddhi aur sankalp ko bhi wahi tarike se samjha rahe hain. Yani ki, jaise unhone pehle gyaan aur uske vishay ko prakriti ke gunon ke hisaab se vyakhya kiya, waise hi ab wo kaam karne wale ki samajh aur uski iccha ko bhi unhi gunon ke roop mein vyakhya kar rahe hain. Yeh sab kuch ek gehra samajh dene ke liye hai, jisse hum jaan sakein ki kaise humari soch aur hamara iraada hamare karmon ko prabhavit karta hai.
Chinmaya Commentary
कर्म संपादन के तीन संघटक तत्त्व हैं ज्ञान कर्म और कर्ता। पूर्व के नौ श्लोंको में इन तीनों के त्रिविध वर्गीकरण का वर्णन किया गया था। ज्ञान से प्रेरित होकर जब कर्ता जगत् में कर्म करता है तब निसन्देह एक कार्य विशेष सम्पन्न होता है। परन्तु कार्य सम्पादन के लिए प्रयत्नों के सातत्य की जो आवश्यकता होती है उसकी पूर्ति दो तत्त्वों के द्वारा होती हैं और वे तत्त्व हैं बुद्धि और धृति। ये दोनों तत्त्व मानो ईन्धन और प्रेरक बल हैं।बुद्धि से तात्पर्य मनुष्य की उस क्षमता से है जिसके द्वारा वह कर्म की कर्तव्यता तथा बाह्य घटनाओं के अर्थ आदि को समझता है। धृति का अर्थ है धारणशक्ति। लक्ष्य प्राप्ति में अनेक विघ्न आते हैं जिनको पार करके लक्ष्य को पाने के लिए धृति की आवश्यकता होती है। इन दोनों बुद्धि और धृति के अभाव में तो मनुष्य केवल शुष्क पर्ण के समान इतस्तत भटकता रहेगा।प्रथम बुद्धि के त्रिविध भेद को बताते हैं